پارەی بێکاری (Arbeitslosengeld): چۆن وەری بگریت و چی لەبیر نەکەیت

	Arbeitslosengeld (ALG I)	Grundsicherungsgeld
فەرمانگە	Agentur für Arbeit	Jobcenter
چییە؟	بیمەیە: چونکە لە کاتی کاردا لە مووچەکەت بەشی بیمەی بێکاری بڕاوە	یارمەتیی دەوڵەت بۆ کەسێک کە پارەی پێویستی نییە (پێشتر Bürgergeld)
مەرجی سەرەکی	دەبێت پێشتر بە ئەندازەی پێویست کاری بیمەدارت کردبێت	پێویستی بە یارمەتی، گرنگ نییە پێشتر کارت کردووە یان نا
سامان و داهاتی هاوسەر	گرنگ نییە	حیساب دەکرێت
چەند؟	ڕێژەیەک لە مووچەی خاوێنی پێشووت	بڕێکی جێگیر + کرێی خانوو

بە کورتی: سەرەتا بزانە مافی ALG Iت هەیە یان نا. ئەگەر نەتبێت یان زۆر کەم بێت، دەچیتە Jobcenter.

• بێکار بیت، واتە کەمتر لە 15 کاتژمێر لە هەفتەیەکدا کار بکەیت.
• Anwartschaftszeit: لە 30 مانگی کۆتاییدا، لانیکەم 12 مانگ کاری بیمەدار (versicherungspflichtig) ت هەبێت. Minijobی ئاسایی حیساب ناکرێت.
• خۆت arbeitslos gemeldet کردبێت (لە خوارەوە ڕوون کراوەتەوە).
• ئامادە بیت (Verfügbarkeit): بتوانیت و ڕێگەت پێدرابێت کار بکەیت، لانیکەم 15 کاتژمێر لە هەفتەیەکدا، و لە ڕۆژانی کاردا بە پۆست بگەیت.
• یاسایەکی تایبەت هەیە بۆ کەسانێک کە زۆربەی گرێبەستەکانیان کورت بوون (هەتا 14 هەفتە): لەوێ 6 مانگ کار بەسە، بەڵام مەرجی داهاتی هەیە. لە Agentur بپرسە.

1. arbeitsuchend melden (خۆتۆمارکردن وەک کارگەڕ)

• ئەگەر پێشتر دەزانیت کارەکەت کۆتایی دێت: لانیکەم 3 مانگ پێش کۆتایی کار.
• ئەگەر درەنگتر ئاگادار بوویت (بۆ نموونە Kündigung بە ماوەی کورت): لە ماوەی 3 ڕۆژدا دوای ئاگاداربوون.
• دەکرێت ئۆنلاین، بە تەلەفۆن یان بە ئامادەبوون بیکەیت.
• ئەگەر دوابکەویت: یەک هەفتە Sperrzeit، واتە یەک هەفتە پارە وەرناگریت.
• گرێبەستی کاتی (befristet)ش هەروایە: 3 مانگ پێش ڕێکەوتی کۆتاییەکەی.

2. arbeitslos melden (تۆمارکردنی بێکاری)

• لە 3 مانگ پێشەوە تا کۆتا یەکەم ڕۆژی بێکاری.
• ئەمە هەنگاوێکی جیاوازە؛ arbeitsuchend melden جێگەی ناگرێتەوە.
• بە ئامادەبوون لە Agentur، یان ئۆنلاین بە Online-Ausweis (ناسنامە بە کاری ئۆنلاین، بۆ نموونە eAT کارتی ئیقامەی ئەلیکترۆنی ئەگەر چالاک کرابێت) لە ڕێگەی BundID.
• ئەگەر دوابکەویت، پارە تەنها لەو ڕۆژەوە دەست پێدەکات کە تۆمارت کردووە. ئەگەر بەهۆی دواکەوتنەوە مەرجی 12 مانگ لەدەست بچێت، هەموو مافەکەت لەناو دەچێت.

3. داواکاریی Arbeitslosengeld

• Arbeitslosmeldung وەک داواکاری حیساب دەکرێت، بەڵام فۆرمی داواکاری (Antrag)یش دەبێت پڕ بکەیتەوە. باشترە ئۆنلاین لە eServices نزیکەی 2 هەفتە پێش دەستپێکی بێکاری.
• خاوەنکار Arbeitsbescheinigung زۆرجار بە ئەلیکترۆنی بۆ Agentur دەنێرێت. ئەگەر Agentur وتی نەگەیشتووە، لە خاوەنکار داوای بکە.
• بەڵگەنامەکان: ناسنامە، Kündigung یان گرێبەست، ژمارەی بیمە و حیسابی بانک.

• 60 لە سەدی مووچەی خاوێن (بنەمایەک کە Agentur حیسابی دەکات، Leistungsentgelt).
• 67 لە سەد ئەگەر لانیکەم منداڵێکت هەیە کە Kindergeldی بۆ وەردەگیرێت.
• زۆرجار مووچەی 12 مانگی کۆتایی پێوەرە.
• ALG I باجی نییە، بەڵام کاریگەری لەسەر ڕێژەی باجی داهاتەکانی تری ساڵەکە هەیە (Progressionsvorbehalt). ئەگەر لە ساڵێکدا زیاتر لە 410 یۆرۆ ALGت وەرگرتبێت، دەبێت Steuererklärung بدەیت.
• بیمەی تەندروستی و Pflege Agentur بۆت دەدات.

پەیوەستە بە ماوەی کاری بیمەدار لە 5 ساڵی کۆتاییدا و تەمەنت:

کاری بیمەدار (لانیکەم)	تەمەن (لانیکەم)	ماوەی ALG
12 مانگ	-	6 مانگ
16 مانگ	-	8 مانگ
20 مانگ	-	10 مانگ
24 مانگ	-	12 مانگ
30 مانگ	50 ساڵ	15 مانگ
36 مانگ	55 ساڵ	18 مانگ
48 مانگ	58 ساڵ	24 مانگ

Sperrzeit واتە ماوەیەک پارە وەرناگریت و زۆرجار هەموو ماوەی مافەکەشت کورتتر دەبێتەوە.

• ئەگەر خۆت دەست لە کار بکێشیتەوە (Eigenkündigung) یان Aufhebungsvertrag واژۆ بکەیت، بەبێ هۆیەکی گرنگ (wichtiger Grund): زۆرجار 12 هەفتە. هەموو ماوەی ALGیش لانیکەم یەک لەسەر چوار کەم دەبێتەوە.
• ئەگەر کار یان خولێک کە Agentur پێشنیاری کردووە ڕەت بکەیتەوە: جاری یەکەم 3 هەفتە، جاری دووەم 6 هەفتە، دواتر 12 هەفتە.
• ئەگەر هەوڵی پێویست بۆ دۆزینەوەی کار نەدەیت: 2 هەفتە.
• ئەگەر بەبێ هۆ نەچیتە Termin: هەر جارێک 1 هەفتە.
• ئەگەر arbeitsuchend melden دوابخەیت: 1 هەفتە.
• ئەگەر کۆی Sperrzeitەکان بگاتە 21 هەفتە، هەموو مافەکەت لەناو دەچێت.

پێش واژۆکردن بپرسە: پێش ئەوەی دەست لە کار بکێشیتەوە یان Aufhebungsvertrag واژۆ بکەیت، لەگەڵ Agentur für Arbeit یان ڕاوێژکارێک قسە بکە. هۆکاری گرنگ وەک کێشەی جددیی تەندروستی یان Mobbing بە بەڵگە بسەلمێنە. ئەگەر Abfindungت وەرگرتووە و ماوەی Kündigung ڕەچاو نەکراوە، لەوانەیە پارەکە ماوەیەک دوابکەوێت (Ruhen).

ئەگەر هاوکات لە Jobcenterیش پارە وەردەگریت، Jobcenterیش دەتوانێت بەهۆی Sperrzeitەوە پارەکەت کەم بکاتەوە.

• کار لە تەنیشت ALG ڕێگەپێدراوە، بەڵام کەمتر لە 15 کاتژمێر لە هەفتەیەکدا. بە 15 کاتژمێر یان زیاتر ئیتر بە بێکار حیساب ناکرێیت.
• 165 یۆرۆی خاوێن لە مانگێکدا ئازادە. زیاترەکەی لە ALG کەم دەکرێتەوە.
• ئەگەر هەمان کاری لاوەکیت پێش بێکارییش هەبووە (لانیکەم 12 مانگ لە 18 مانگی کۆتایی)، لەوانەیە بڕی ئازاد زیاتر بێت.
• هەر کارێکی لاوەکی پێش دەستپێکردن بە Agentur ڕابگەیەنە.

فۆرمی ڕاستەقینە ببینە: فۆرمی Veränderungsmitteilungی Agentur für Arbeit (Arbeitslosengeld)، خاڵ بە خاڵ

• هەر یەکەم ڕۆژ Agentur ئاگادار بکەرەوە و Arbeitsunfähigkeitsbescheinigung (بەڵگەی دکتۆر) وەربگرە.
• تا 6 هەفتە ALG بەردەوام دەبێت.
• دوای 6 هەفتە Krankengeld لە Krankenkasse وەردەگریت.

دەرچوون لە ناوچەکەت یان گەشت (Ortsabwesenheit) دەبێت پێشوەخت ڕەزامەندی لەسەر وەربگیرێت، زۆرجار تا 3 هەفتە لە ساڵێکدا. بەبێ ڕێگەپێدان مەڕۆ، دەنا پارەی ئەو ڕۆژانە لەدەست دەدەیت.

ئەگەر ALG I بۆ خەرجی ژیان و کرێی خانوو کەم بێت، دەتوانیت جگە لەوە لە Jobcenterیش Grundsicherungsgeld وەربگریت. ئەمە داواکارییەکی جیاواز لە Jobcenter پێویستە. زوو دەست پێبکە، چونکە Jobcenter زۆرجار لەو مانگەوە دەدات کە داواکارییەکەت تێدا داوە.

• ALG I بیمەیە و پارەیەکە کە بە بەشی بیمەی خۆت دروست بووە. بەپێی § 2 Abs. 3 AufenthG ئەمە وەک «پارەی دەوڵەت» (öffentliche Mittel) حیساب ناکرێت کە زیانی بۆ درێژکردنەوە یان Niederlassungserlaubnis هەبێت.
• Grundsicherungsgeldی Jobcenter جیاوازە: بۆ زۆر جۆری ئیقامە، Niederlassungserlaubnis و Einbürgerung لەوانەیە کێشە دروست بکات.
• ئەگەر ئیقامەکەت بە کارەوە بەستراوە (بۆ نموونە § 18a، § 18b، Blaue Karte § 18g یان Ausbildung)، دەبێت کۆتاییهاتنی زووی کارەکە لە ماوەی 2 هەفتەدا بە Ausländerbehörde ڕابگەیەنیت (§ 82 Abs. 6 AufenthG). دواتر Ausländerbehörde بڕیار دەدات چەند کاتت هەیە بۆ کاری نوێ.
• بە Duldung یان Gestattungیش ئەگەر مەرجی 12 مانگت هەیە، لەوانەیە مافی ALGت هەبێت. Agentur دەپشکنێت کە ڕێگەی کارکردنت هەیە یان نا. ئەگەر ڕەتیان کردەوە، لەگەڵ ڕاوێژکارێک قسە بکە.

• هەموو نامەکانی Agentur هەڵبگرە و Terminەکان بە جددی وەربگرە.
• هەر گۆڕانێک (کاری نوێ، ناونیشان، نەخۆشی، گەشت) یەکسەر ڕابگەیەنە.
• لە هەر Bescheidێک کە پێت وایە هەڵەیە، تا یەک مانگ دەتوانیت Widerspruch بدەیت.
• زۆربەی کارەکان لە eServicesی ماڵپەڕی arbeitsagentur.de دەکرێن.